icon
icon
icon
icon

Pułtuskie cmentarze

                                        

         Pułtusk nie ma obwodnicy, więc przejeżdżając przez miasto  niemal słyszy się bijące serce  miasta nad Narwią, a z okien samochodu  można dostrzec  słynny  rynek, kolegiatę, zarys murów zamkowych. Przejeżdża się też obok rozległych cmentarzy pułtuskich. Katolicki rozciąga się po prawej i lewej stronie drogi na Augustów,  natomiast  kilkaset  metrów dalej, po prawej stronie, mija się monumentalny cmentarz żołnierzy  radzieckich, którzy  zginęli w tamtych okolicach w latach 1944 – 45. Na cmentarzu spoczywa  17 tys.  poległych.

        Pamiętam, jak ten cmentarz był zadbany za czasów  dawnego ustroju; posprzątane alejki, przycięta trawa,  rzędy czerwonych róż – to moje wspomnienia zza  szyby  socjalistycznego  autobusu, którym wracało się do domu. Widok   zmienił się  wraz  ze  zmianą ustroju. Cmentarz  zszarzał, najpierw bardzo, teraz  jakby  było lepiej. Nigdy nie potrafiłem zrozumieć nagłego zaniku pamięci  o miejscu  pochowania żołnierzy, którzy  oddali swoje życie  w  walce  również z naszym okupantem. Czy koniecznie nad ich mogiłami trzeba  spierać się o  to, co  zrobił Stalin?

            W Pułtusku był jeszcze jeden  cmentarz, o którym nie miałem zielonego pojęcia, ponieważ nie wiedziałem, że Niemcy zdewastowali stary żydowski cmentarz podczas  drugiej wojny światowej. Płytami nagrobnymi utwardzano ulice i schody. Po drugiej  wojnie światowej nie tylko nie zabezpieczono cmentarza, ale  zbudowano  na nim  zakład  przemysłowy POLAM. W  wolnej Polsce dokończono, niestety,   zabudowy  cmentarza.

           Znalazła się jednak grupa sprawiedliwych, która nie  zapomniała ani o  synagodze ani o cmentarzu.  Kilka  tygodni  temu zadzwonił do mnie prof.  Krzysztof Ostrowski, prorektor Akademii Humanistycznej im. A. Gieysztora, zapraszając  na uroczystość odsłonięcia pomnika na terenie dawnego cmentarza żydowskiego.  Na zaproszeniu widniała nazwa ulicy Jana Pawła II,  nr 18.  Jadąc  do Pułtuska, nie miałem wątpliwości, iż Jan Paweł II ma swój udział w tym, że  znaleźli się ludzie, którzy uratowali kawałek ziemi  cmentarnej  pod pomnik,  zaprojektowali, sfinansowali budowę, zaprosili w końcu dużą grupę dawnych  żydowskich  mieszkańców Pułtuska i ich  potomków na uroczystość  odsłonięcia pomnika.

                Pomnik ma formę  prostopadłościanu,  którego ściany wyłożono  cmentarnymi  macewami.  W centralnej części  monumentu  umocowana została tablica z napisem: „Cmentarz żydowski w Pułtusku. W tej świętej ziemi grzebani byli do wybuchu II wojny światowej w 1939 r. mężczyźni, kobiety  i dzieci należący do żydowskiej społeczności Pułtuska i okolic. Niech ich dusze mają udział w życiu wiecznym” . Na drugiej tablicy dużymi literami wyryto  cytat ze  starobiblijnej   Księgi Lamentacji: OKO  MOJE ŁZY WYLEWA.  

             Pierwszy raz w życiu miałem okazję  uczestniczyć w tak  przepełnionej  wiarą i modlitwą żydowskiej  uroczystości żałobnej. Z nieba  lał się żar, ale trudno było powstrzymać się od wzruszenia, kiedy przemawiał l śpiewał słynny kantor z  Nowego Jorku,  Józef Malowany.  Jego dziadkowie są   pochowani na cmentarzu  pułtuskim.  Zwracał się  więc do nich w języku jidysz, śpiewał  pieśni z repertuaru przedwojennego kantora pułtuskiego, Abramowicza. W jego głosie był  i ból i tęsknota i wiara w to, że zmarli patrzą na nas z nieba i  dziękują nam, że o  nich  nie zapomnieliśmy.

                Śpiew  Kantora  unosił się nad szumem ulicy,  zaciekawiał przechodzących  pułtuszczan, podnosił z zapomnienia zmarłych. Dziękowałem Bogu za ten śpiew i wiarę Malowanego. Przypominał mi  proroka ze Starego Testamentu, który podtrzymuje  swój lud.  To dzięki takim prorokom Żydzi, nie tylko z Pułtuska,  zwyciężyli nazistów, komunistów,  wszystkich niewrażliwych na ich tragedię. Dzięki takim prorokom  resztki ich cmentarzy  przyciągają naszą uwagę,  budzą sumienia i   skłaniają  do modlitwy.

        Przejeżdżając przez Pułtusk, koniecznie  zatrzymajcie się przy ulicy Jana Pawła II 18. A może uroni  oko łzę?

 

 

            10. VII. 2012.